Ubushinjacyaha buburana na Elizafani Ntakirutimana na Jerari Ntakirutimana

INCAMAKE Y’URUBANZA

1.        Uyu munsi Urugereko rwa mbere rw’iremezo (icyumba cya mbere) rugizwe n’abacamanza Eric Mose (perezida), Navanethem Pillay na Andrésia Vaz rurasoma urubanza Ubushinjacyaha buburana na Elizafani na Jerari Ntakirutimana, rwatangiye ku itariki ya 18 Nzeri 2001. Ubushinjacyaha bwahamagaye abatangabuhamya 19 mu gihe cy’iminsi 27 y’urubanza. Ukwiregura kwatangiye ku itariki ya 4 Gashyantare 2002, gufata iminsi 30 y’urubanza, hakaba harumviswe abatangabuhamya 24, barimo n’Abashinjwa bombi. Imyanzuro ya nyuma y’ababuranyi yumviswe ku itariki ya 21 n’iya 22 Kanama 2002. Urubanza rwose rwamaze iminsi 59. Mu gihe cyo gutegura imyanzuro y’uru rubanza, iki cyumba cy’Urugereko rwa mbere rw’iremezo cyaburanishaga izindi manza ebyiri.

2.        Reka tubanze tuvuge amagambo make ku bashinjwa bombi: Elizafani Ntakirutimana (ubungubu ufite imyaka 78 y’amavuko) yahoze ari Pasitoro  w’Itorero ry’Abadivantiste b’umunsi wa karindwi, ku kigo cya Mugonero kuri Ngoma, muri perefigitura ya Kibuye, mu Rwanda. Jerari Ntakirutimana (ubu ufite imyaka 45) yahoze ari umuganga ku bitaro by’ahongaho. Ikigo cya Mugonero cyategekwagwa n’Umuryango w’Abadivantiste b’umunsi wa karindwi, kikaba cyarimo inyubako nyinshi, harimo ishuri ry’abaforomo, ibitaro n’amazu y’abakozi.

3.        Abashinjwa bombi baregwa ibyaha bikurikira: itsembabwoko cyangwa kuba barabaye ibyitso by’abakoze itsembabwoko, ubwumvikane bugamije itsembabwoko, icyaha kibasiye inyokomuntu (ubuhotozi), icyaha kibasiye inyokomuntu (itsembatsemba) n’icyaha kibasiye inyokomuntu (ibindi bikorwa birenze kameremuntu) hamwe no kuba baranyuranije bikomeye n’ingingo ya 3 ihuriweho n’amasezerano y’i Jeneve hamwe n’umugereka wayo wa II. Baregwa ibyo kubera ko baba baragize uruhare mu bwicanyi bwabereye mu turere twa Mugonero na Bisesero kuva muri Mata kugeza muri Kamena 1994. Hari inyandiko ebyiri z’ibirego, imwe yerekeranye n’ibyabereye mu kigo cya Mugonero ("Inyandiko y’ibirego ya Mugonero") n’indi yibanda cyane cyane ku byabereye mu karere ka Bisesero ("Inyandiko y’ibirego ya Bisesero"). Urebye usanga hari aho izo nyandiko z’ibirego zivuga ibintu bimwe. Hakurikijwe ingingo ya 6 (1) ya Sitati, abashinjwa bombi baregwa ibirego 5 mu nyandiko y’ibirego ya Mugonero n’ibirego 7 mu nyandiko y’ibirego ya Bisesero. Na none kandi, hakurikijwe inyandiko y’ibirego ya Mugonero, Jerari Ntakirutimana aregwa nk’umutegetsi kubera ibyakozwe n’abantu yayoboraga  nk’uko biteganywa n’ingingo ya 6(3) ya Sitati.

4.        Urubanza rwose ruzaboneka vuba aha mu cyongereza. Urubanza rwose uko rwasemuwe mu gifaransa ruzaboneka nyuma. Incamake y’urubanza mu cyongereza, mu gifaransa no mu kinyarwanda izaba iri kuri site y’Urukiko. Urubanza rugizwe n’imitwe itanu. Ubu ngiye gusoma incamake y’uru rubanza.

5.             Umutwe wa mbere ukubiyemo amateka n’ ibyerekeranye n’imiburanishirize y’uru rubanza. Reka nibutse ahangaha ko Elizafani Ntakirutimana yafatiwe i Texas muri Leta zunze ubumwe z’Amerika ku itariki ya 29 Nzeri 1996, akarekurwa, nyuma akongera gufatwa ku itariki ya 26 Gashyantare 1998. Yimuriwe muri gereza y’Urukiko Arusha ku itariki ya 24 Werurwe 2000, nyuma yuko Urukiko rw’ikirenga rwa Leta zunze ubumwe z’Amerika rwanga guhindura icyemezo cyari cyafashwe n’Urukiko rw’ubujurire nk’uko yari yabisabye. Yitaba urukiko bwa mbere ku itariki ya 31 Werurwe 2000, yahakanye ibyaha byose aregwa. Jerari Ntakirutimana yafatiwe muri Côte d’Ivoire ku itariki ya 29 Ukwakira 1996 yimurirwa muri gereza ya Arusha ku itariki ya 30 Ugushyingo 1996. Ubwo yitabaga Urukiko bwa mbere ku itariki ya 2 Ukuboza 1996, yahakanye ibyaha byose aregwa.

6.        Umutwe wa kabiri urimo imyanzuro y’Urugereko ishingiye ku byabaye. Muri iyi ncamake, iyo myanzuro ishobora kugabanywamo ibice bitatu by’ingenzi:

- Imyitwarire inyuranije n’amategeko abashinjwa bombi baba baragize mbere y’itariki ya 16 Mata 1994.

- Imyitwarire inyuranije n’amategeko baba baragize mu gihe cy’igitero cyo mu kigo cya Mugonero ku itariki ya 16 Mata 1994.

-Ibiregwa abashinjwa bombi ku byerekeranye n’ibyabereye mu karere ka Bisesero, kuva ku itariki ya 17 Mata 1994 kugeza muri Kamena 1994.

7.         Mbere yo gutanga imyanzuro yarwo, Urugereko rwasanze ari ngombwa kugira icyo ruvuga cyerekeranye n’ingingo rusange. Mu rubanza rw’ Ubushinjacyaha na Kupreskic n’abandi, Urugereko rw’ubujurire rw’inkiko zombi zashyizweho n’Umuryango w’Abibumbye rwagennye amahame yerekeranye no gusobanuka kw’inyandiko z’ibirego, n’uburyo amakosa ari mu nyandiko y’ibirego ashobora gukosorwa. Urubanza rwa Kupreskic rwasomwe nyuma y’uko uru rubanza rutangira, ariko ntibirubuza kuba rufite akamaro ku byerekeranye n’uru rubanza. Bityo, Urugereko rwa mbere rw’iremezo rwifashishije amahame ari mu rubanza rwa Kupreskic ariko na none rwita ku ngingo zitandukanya uru rubanza n’urwa Kupreskic. Urugereko rwa mbere rw’iremezo rwasanze ufashe ibivugwa ko byakozwe n’abashinjwa mu nyandiko y’ibirego ya Mugonero, ukabishyira hamwe n’ibirego, bituma Abashinjwa bamenya ku buryo buhagije ibyo Ubushinjacyaha bubarega. Naho ku byerekeranye n’inyandiko y’ibirego ya Bisesero, Urugereko ruributsa ko ukurikije urubanza rwa Kupreskic, uburyo ibiri mu nyandiko y’ibirego bigomba kuba bisobanutse biterwa n’ubwoko bw’ibyaha Ushinjwa aregwa. Ruributsa kandi ko kubera ukuntu ibitero byo mu Bisesero byari bihambaye, bishobora gutuma gusobanura ibirego neza bitoroha. Urugereko rusanga imyanzuro y’ Ubushinjacyaha ibanziriza urubanza, cyane cyane incamake y’ubuhamya buteganywa kuzatangwa (Umugereka B), hamwe n’ubuhamya bwanditse bwatanzwe mbere n’abatangabuhamya b’Ubushinjacyaha, byashobora gukosora amakosa yaba ari mu nyandiko y’ibirego. Ni ngombwa kubyiga neza kugirango hemezwe niba Abashinjwa baramenyeshejwe bihagije ibyo baregwa, ku byerekeranye na buri kirego. Urugereko rwabigenje gutyo kuri buri kintu kivugwa ko cyabaye.

Imyitwarire inyuranije n’amategeko  mbere y’itariki ya 16 Mata 1994

8.        Ku byerekeranye n’ibyabereye ku Mugonero mbere y’itariki ya 16 Mata,  tuributsa ko nyuma y’uko indege ya perezida w’u Rwanda Yuvenali Habyarimana ihanurwa ku itariki ya 6 Mata 1994, ibikorwa by’ubugizi bwa nabi byiyongereye cyane muri perefegitura ya Kibuye. Ahagana ku itariki ya 9 Mata 1994, impunzi n’inkomere zatangiye kugera mu kigo cya Mugonero. Hageze kandi abajandarume babiri byibura. Abagabo, abagore n’abana benshi baje ku kigo bahunga ibitero. Hakurikijwe ubuhamya bwatanzwe, izo mpunzi zabarirwaga mu magana, ndetse no mu bihumbi. Ubuhamya bwatanzwe bugaragaza ko abenshi mu bahungiye ku kigo, ariko atari bose, bari abasivili b’abatutsi batari bitwaje intwaro.

9.         Mu nyandiko y’ibirego ya Mugonero havugwamo ko "abenshi" muri izo mpunzi bagiye ku kigo kuko Elizafani Ntakirutimana yari "yabibategetse." Nyamara ubuhamya bwatanzwe n’abatangabuhamya b’ Ubushinjacyaha bugaragaza ko abantu bahungiye mu kigo kubera ko batekerezaga cyangwa bari babwiwe na bene wabo ko bashobora kuhabonera umutekano, kuko bari barigeze kuhahungira n’ubundi mbere y’icyo gihe, cyangwa se kubera ko babonaga nta kundi bari kubigenza icyo gihe. Urugereko rwasanze yenda hari nk’abatutsi batandatu bahungiyeyo babigiriwemo inama n’Ushinjwa, atari "benshi" kandi "atabibategetse" nk’uko bivugwa mu nyandiko y’ibirego. Kubera iyo mpamvu Urugereko rubona ko ibyo bitatangiwe gihamya. Ubuhamya bwatanzwe ntibugaragaza ko Elizafani Ntakirutimana yashakaga ko impunzi zisubira mu kigo kugirango zicwe, kandi nta bimenyetso bihagije byatanzwe byerekana ko Ushinjwa  yifashishije abajandarume kugirango atume abatutsi baza mu kigo cya Mugonero.

10.    Nta kimenyetso kigaragaza ko Abashinjwa bakoranye amanama n’abantu baje kugaragara nyuma mu gitero cyo ku itariki ya 16 Mata 1994.  Urugereko ruributsa kandi ko mu myanzuro yabwo ya nyuma, Ubushinjacyaha nabwo bwemera ko nta kimenyetso kigaragaza ko Abashinjwa bombi baba barigeze bitabira ibikorwa ibyo aribyo byose bya politiki cyangwa se ngo bajye mu ishyaka rya politiki iri n’iri. Na none kandi Urugereko rusanze nta kimenyetso kigaragaza ko Abashinjwa bombi babujije impunzi kuva mu kigo cya Mugonero.

11.    Hakurikijwe inyandiko y’ibirego ya Mugonero, Jerari Ntakirutimana aregwa kuba yarafatanyije n’abandi mu gutandukanya abatutsi n’abandi bantu bari mu kigo cya Mugonero.  Iryo tandukanywa ngo ryaba ryarakozwe ugutatu. 

Uburyo bwa mbere:  Kugerageza kugumisha abatutsi mu rusengero rw’abadivantiste ruri nko muri kilometero imwe ugana mu majyaruguru y’ikigo.  Urugereko rusanze nta gushidikanya  ko Jerari Ntakirutimana yasabye koko impunzi kuva aho zari ziri zikajya mu rusengero rwo kuri Ngoma.  Nyamara hakurikijwe ubwinshi bw’impunzi zari mu kigo, zari zuzuye mu bitaro no mu rusengero, rusanze impamvu Ushinjwa atanga zamuteye gusaba impunzi kuva mu kigo zumvikana.  Mu kirego cye, Umushinjacyaha yemeza ko ibyo byasabwe hagamijwe gutandukanya abatutsi n’abahutu ndetse hanagamijwe gutegura igitero cyo kuwa 16 Mata kibasiye abatutsi bari mu kigo cya Mugonero.  Rushingiye ku bimenyetso byatanzwe mu rubanza, Urugereko rusanze rutakwemeza uyu mwanzuro.

12.    Uburyo bwa kabiri bwo gutandukanya impunzi:  Ubushinjacyaha burega Jerari Ntakirutimana kuba yarahungishije imiryango y’abahutu ayivana mu kigo mu minsi mike yabanjirije itariki ya 16 Mata.  Urugereko rusanze ari byo ko Jerari Ntakirutimana hamwe n’abandi bakozi b’abahutu bakoraga mu kigo bahungishije imiryango yabo bakayivana mu kigo, ariko runasanze  Ushinjwa yarahungishije n’abantu b’abatutsi.  Ubushinjacyaha burega Jerari Ntakirutimana kuba yaraburiye abahutu bakoraga mu kigo abasaba kuhava.    Nyamara ariko Urugereko rusanze nta bimenyetso bihagije byatanzwe ku buryo byatuma rwemeza ko icyari kigamijwe ari ugutandukanya abahutu n’abatutsi mu rwego rw’imyiteguro mbanzirizagitero.

13.    Uburyo bwa gatatu bwo gutandukanya impunzi:  Ubushinjacyaha burega Jerari Ntakirutimana kuba yarasezereye abarwayi batari abatutsi bakava mu bitaro no kuba yaratandukanyije abatutsi n’abandi barwayi batari abatutsi, yarangiza agafungiranira abarwayi b’abatutsi mu nzu yo hasi (muri cave) y’ibitaro.  Urugereko rusanze nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yashishikarije abarwayi b’abahutu kuva mu bitaro.  Cyakora rusanze nta bimenyetso bihagije byerekana ko Jerari Ntakirutimana n’abandi bantu baba barafungiranye abarwayi b’abatutsi mu nzu yo hasi (muri cave) y’ibitaro.  Kubera iyo mpamvu, rusanze rudashobora kugira icyo ruhamya Ushinjwa kuri izo ngingo.

14.    Kubera impamvu zivuzwe haruguru, Urugereko rusanze bitaratangiwe gihamya nta gushidikanya  ko Ushinjwa yatandukanyije abantu bo mu bwoko bw’abatutsi n’abandi.

15.    Ubushinjacyaha burega kandi Jerari Ntakirutimana kuba yaranze kuvura abatutsi b’inkomere ku bitaro akanavuga ko nta miti ihari yo kuvura abatutsi. Urugereko rusanze ibimenyetso byatanzwe bidasobanura ku buryo bwumvikana niba koko Jerari Ntakirutimana yaranze ko abarwayi b’abatutsi bavurwa akabigira afungirana imiti.  Nta buhamya kandi bwigeze bushyikirizwa Urugereko ku byerekeye ubwinshi bw’imiti yari isigaye mu bubiko bwa farumasi n’ubw’ibagiro. Kubera iyo mpamvu, Urugereko rusanze rutahamya Ushinjwa ko yanze ko abarwayi b’abatutsi bavurwa cyangwa ko bahabwa imiti.

16.    Kuri iyi ngingo, Urugereko rusanze kuba Jerari Ntakirutimana yaravuye ku bitaro agasiga abarwayi b’abatutsi byaratumye abantu babona ko yabatereranye.

17.    Ubushinjacyaha kandi burega Jerari Ntakirutimana kuba yarahagaritse ibintu nkenerwa byose byagezwaga ku bitaro maze agatuma ibihumbi by’impunzi bibura amazi, amashanyarazi n’ibindi bintu bya ngombwa mu rwego rw’isuku.  Urugereko rusanze nta bimenyetso bihagije byatanzwe byatuma iki kirego cyemerwa.

18.    Ubushinjacyaha burega Jerari Ntakirutimana kuba yarazanye abajandarume agatanga n’amasasu yakoreshejwe mu gitero kibasiye abatutsi mu kigo cya Mugonero.  Ubuhamya bwatanzwe bwemeza ko Ushinjwa yagiye mu nama inshuro ebyiri mu kigo cya Jandarumeri cya Kibuye kandi ko yahavuye ari kumwe n’abajandarume afite n’amasasu.  Ubwunganizi bwiregura buvuga ko mu gihe bamurega ko yari ari muri ayo manama, Ushinjwa yari ari kwa se kandi ko atigeze ahava.

19.    Kuri iki kirego, Urugereko rusanze umutangabuhamya w’ibanze w’Ubushinjacyaha ari uwo kwizerwa.  Rusanze rero ukwiregura k’Ushinjwa avuga ko atari ari aho icyaha cyakorewe nta shingiro gufite, kandi nta wundi mutangabuhamya wunze mu rye, usibye se baregwa hamwe, Elizafani Ntakirutimana.  Bityo rero Urugereko rusanze byaragaragajwe nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yagiye mu nama yari irimo umukuru w’ikigo cya Jandarumeri na Obedi Ruzindana, mu mugi wa Kibuye, ku gicamunsi cyo ku wa 15 Mata. Urugereko kandi rusanze mu gitondo cyo kuwa 16 Mata, hagati ya saa kumi n’ebyiri n’igice na sa moya n’igice, Jerari Ntakirutimana yarasubiye mu kigo cya Jandarumeri.  Rusanze ko mu modoka ye yari atwaye Interahamwe zabwiye umutangabuhamya ko zikeneye intwaro n’amasasu.  Icyo gihe Jerari Ntakirutimana yavuze ko agiye kubonana na komanda w’ikigo kugira ngo bajyane "gukubita abatutsi bari mu bitaro, mu rusengero".  Nyuma yaho gato Ushinjwa yavuye aho ajyanye na za nterahamwe bari bazanye hamwe n’abajandarume bari mu zindi modoka ebyiri kandi bari bahawe udusanduku turimo amasasu.  Nyuma yaho, uwo munsi, umwe muri ba bajandarume yabwiye umutangabuhamya ko we na Jerari Ntakirutimana bari bagiye mu gitero kibasiye abantu bo mu bwoko bw’abatutsi bari mu kigo cya Mugonero.

Igitero cyagabwe mu kigo kuwa 16 Mata 1994.

20.       Mbere yo kuvuga kuri iki gitero cyagabwe mu kigo cya Mugonero, Urugereko ruributsa ko kuwa 15 Mata 1994, aba pasitoro batandatu b’abatutsi n’undi mututsi umwe wari uzwi cyane bandikiye Elizafani Ntakirutimana ibaruwa. Muri iyo baruwa bamenyesheje Ushinjwa ko bari bumvise ko  ngo " ejo tuzapfana n’imiryango yacu ". Basabye Elizafani Ntakirutimana kubahururiza abimenyesha burugumesitiri vuba bishoboka.

21. Ubwunganizi bwemeza ko nyuma yo kubona iyo baruwa yari izanywe n’abajandarume hagati ya saa kumi n’imwe na saa kumi n’ebyiri n’igice za mugitondo ku itariki ya 16 Mata, Abashinjwa bombi bagiye i Gishyita kuvuganira izo mpunzi kwa burugumesitiri. Bagarutse ku kigo mbere ya sa mbili za mu gitondo aribwo Elizafani Ntakirutimana yashubije iyo baruwa y’abapasitoro b’abatutsi, ababwira ko ntacyo ashobora kubamarira. Ubwunganizi buvuga ko ngo abajandarume bagiriye Abashinjwa bombi inama yo kuva ku kigo cya Mugonero. Elizafani Ntakirutimana na Jerari Ntakirutimana bumvise ko bakwiye gukurikiza iyo nama nuko barahava, ahagana mu ma saa mbili za mu gitondo, bajya i Gishyita, maze bacumbika mu nzu yari ihari.

22.      Ubushinjacyaha ntibuhakana ko Elizafani Ntakirutimana yagiye kureba burugumesitiri mu gitondo cyo kuwa 16 Mata 1994, ariko bukemeza ko muri uko kubonana na Burugumesitiri atari agamije gushyikiriza burugumesitiri ubutumwa bw’abapasitoro b’abatutsi, ahubwo yari agamije kureba ukuntu abahutu yakoranaga nabo na bene wabo bavanwa aho bagacumbikirwa ahandi, ndetse no kuzana abantu bo gutera ikigo cya Mugonero. Ubushinjacyaha kandi bwemeza ko Elizafani  Ntakirutimana yari wenyine, ko atari kumwe n’umuhungu we, kuko we yari mu kigo cya Jandarumeri cya Kibuye muri icyo gihe.

23.    Urugereko rwemera ko Elizafani Ntakirutimana yabonanye na burugumesitiri mu gitondo cyo kuwa 16 Mata 1994. Bivugwa ko bari bonyine igihe babonanaga.  Nta bundi buhamya bwatanzwe mu iburanisha kuri iyi ngingo uretse ubwa Elizafani Ntakirutimana ubwe. Kubera izo mpamvu Urugereko rwemeye ibyo Ushinjwa yavuze. Na none kandi Urugereko rwemeye ko Elizafani Ntakirutimana yanditse asubiza ba bapasitoro  aho aviriye i Gishyita. Hakurikijwe uko Ushinjwa abivuga, yanditse abamenyesha ko ntacyo ashobora kubamarira kubera ko burugumesitiri yari yanze gutabara abari bahungiye muri icyo kigo. Urugereko rwasanze ibimenyetso bijyanye n’ibyari bikubiye mu gisubizo cye bidasobanutse, kandi ko kubera izo mpamvu ntawashingira kuri icyo gisubizo cyonyine ngo yemeze ko Elizafani Ntakirutimana ntacyo yakoze ngo ahagarike igitero cyo kuwa 16 Mata 1994 cyangwa se ko yaba yaragishyigikiye.

24.      Nyamara ariko Urugereko rwabonye ko Elizafani Ntakirutimana yatumye abajandarume ngo bajyane igisubizo cye aho kukishyirira ba bapasitoro b’abatutsi ubwe. Ubwo yasabwaga kwisobanura kuri iyo ngingo, yashubije ko atagiye  kubisubiriza ubwe kubera ko yatinye impunzi zari zarakaye kandi zifite intwaro zari hafi aho. Urugereko rusanga iki gisobanuro kitumvikana. Ushinjwa yari umuntu wubashywe cyane mu kigo cya Mugonero, akaba yari yarigeze kugira imyanya yo hejuru y’ubuyobozi, harimo n’uwo yari afite muri Mata 1994 nka Perezida wa Field y’Abadivantisiti b’umunsi wa karindwi bo mu karere k’amajyaruguru y’u Rwanda. Uburyo urwandiko yandikiwe rwari rwanditse bugaragazaga ko ari umuntu wari wubashywe cyane. Umuntu nk’uwo wari umuyobozi kandi unafite inshigano nk’izo Ushinjwa yari afite yakagombye gusura abo ayobora mu bihe bikomeye nka biriya akanabihera igisubizo ubwe.

Ku byerekeranye nuko igisubizo kidashimishije cyashoboraga gutuma Ushinjwa yagirirwa nabi, Urugereko rusanga ko icyo gihe yari afite nibura umujandarume umwe cyangwa babiri bamurindaga ku buryo nta bwoba bwinshi yagombaga kugira. Urugereko rusanga Elizafani Ntakirutimana yaratereranye abo bapasitoro ndetse n’abakristo be.  

25.    Mu nyandiko y’ibirego ya Mugonero Jerari Ntakirutimana nawe aregwa kuba yarazanye abantu baje kugaba igitero mu kigo mu gitondo cyo kuwa 16 Mata 1994. Nyamara ibimenyetso byatanzwe ntabwo bigaragaza ku buryo buhagije cyangwa bwumvikana uko byagenze ku buryo umuntu yabushingiraho ngo yemeze nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yazanye abantu bo gutera ikigo.

26.    Ubushinjacyaha kandi burega Elizafani Ntakirutimana kuba yarazanye abantu bitwaje intwaro baje kugaba igitero mu gitondo cyo kuwa 16 Mata 1994. Urugereko rusanze hari ibimenyetso byinshi byemeza iki kirego. Abashinjwa bombi biregura bavuga ko batari aho icyaha baregwa cyakorewe  hagati ya saa mbiri na saa tatu za mu gitondo  kuwa 16 Mata 1994. Urugereko ntirusanga ko uku kwiregura, iyo gusuzumiwe hamwe n’ubuhamya butangwa n’abatangabuhamya b’Ubushinjacyaha, kugaragaza ko Ushinjwa ashobora kuba atari mu kigo muri icyo gihe. Kubera izo mpamvu rero Urugereko rusanga nta gushidikanya ko Elizafani Ntakirutimana yazanye abantu bitwaje intwaro baje gutera  ikigo mu gitondo cyo ku itariki ya 16 Mata 1994 kandi rwemera ubuhamya buvuga ko abo bantu bitwaje intwaro hamwe n’abandi bagize uruhare mu gitero cyagabwe ku kigo kuri iyo tariki cyiciwemo abatutsi b’abasivili benshi.

27.       Ikindi kirego kiri mu nyandiko y’ibirego ni uko Abashinjwa, bafatanije n’abandi, baba baragize uruhare mu gitero kibasiye impunzi zari mu kigo, kikamara umunsi wose. Urugereko rusanga nta gushidikanya ko icyo gitero kibasiye impunzi zari mu kigo cyamaze umunsi wose n’ijoro ryose kikagwamo abantu amagana n’abandi benshi bagakomereka. Urugereko rusanga kandi ko abenshi mu bari bahungiye mu kigo kugeza kuwa 16 Mata bari abatutsi kandi ko abenshi cyane mu biciwe cyangwa mu bakomerekeye muri icyo gitero bari abatutsi.

28.       Ubushinjacyaha buvuga ko mu byabaye kuri iyo tariki ya 16 Mata, Abashinjwa bombi baba baragize uruhare mu gitero kibasiye impunzi zari ahiswe ku rusengero rwa ESI, imbere mu Kigo. Ibimenyetso bigaragaza ko hari ibidasobanutse ku byerekeranye n’igihe nyacyo icyo gitero cyagabiweho hakaba kandi nta bundi buhamya bwatanzwe bwemeza iki kirego. Kubera izo mpamvu, Urugereko ntirwasanze ko nta gushidikanya ko Abashinjwa bombi bagize uruhare mu gitero cyo ku Rusengero rwa  ESI.

29.       Ikindi kirego cy’Ubushinjacyaha ni uko mu gihe Jerari Ntakirutimana yari mu gitero cyagabwe mu kigo, yararashe Karoli Ukobizaba akamwica. Uwo akaba yari umututsi wari umucungamari w’ibitaro. Ubwunganizi bwemeza ko abatangabuhamya b’Ubushinjacyaha batavugisha ukuri kandi ko batanze ubuhamya bwabo mu rwego rwo guharabika Ushinjwa. Ubwunganizi kandi bwemeza ko Ushinjwa yari i Gishyita muri icyo gihe. Urugereko rusanze ubuhamya bwatanzwe kuri iki kirego bwafatwa nk’ukuri kandi bwinganjemo ibintu byinshi buhurizaho bituma umuntu abona ko ari ukuri. Naho ku byerekeranye n’ukwiregura kwa Jerari Ntakirutimana avuga ko atari aho icyaha cyakorewe, nta bimenyetso bihamye byashingirwaho mu kubyemeza;  bityo Urugereko rusanga ko ibimenyetso bitangwa  n’Ushinjwa kuri iyi ngingo bidahagije mu kwemeza nta gushidikanya ko bishoboka ko atari ari mu kigo igihe ayo masasu yaraswaga. Bityo rero Urugereko rusanga nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yishe Karoli Ukobizaba amurashe mu gituza amwegereye, akamwicira mu kibuga cy’ibitaro bya Mugonero, ku manywa ahagana mu ma saasita,  ku itariki ya 16 Mata 1994.

30.    Ubushinjacyaha burega Jerari Ntakirutimana kuba yararashe ku mutangabuhamya SS ku gicamunsi cyo ku itariki ya 16 Mata 1994 mu ishyamba ryegereye urusengero rwa ESI. Urugereko rwasanze ko uyu mutangabuhamya atigeze avuga ko yabonye Jerari Ntakirutimana amurasaho. Urugereko ntirwemera nta gushidikanya ko ibimenyetso byatanzwe byerekana ko Ushinjwa yarashe ku mutangabuhamya SS. Urugereko ariko rwemera ko Jerari Ntakirutimana yagize uruhare mu gutera umutangabuhamya SS kandi ko yari yitwaje intwaro, ari kumwe n’abandi bantu bitwaje intwaro.

31.       Ubushinjacyaha buremeza ko Jerari Ntakirutimana yarashe no ku zindi mpunzi, arizo Kagemana na Macantaraga. Urugereko rusanze Ushinjwa yaragize uruhare mu bitero byo kuwa 16 Mata kandi yararashe ku mpunzi. Cyakora nta bimenyetso bihagije bigaragaza ko Jerari Ntakirutimana we ku giti cye yishe abo bantu babiri.

32.       Ubushinjacyaha buvuga ko Jerari Ntakirutimana yari mu kigo kuwa 16 Mata ijoro riguye, agenzura ngo arebe abiciwe ku bitaro. Urugereko rwabonye ko imvugo z’abatangabuhamya bemeza ko bahamubonye zinyuranye cyane, ariko kandi  ntirushobora kwirengagiza ko ibyo byose babirebaga bari mu kaga gakomeye cyane. Hari hijimye kandi bari baryamye munsi y’intumbi. Bityo Urugereko rugomba gusuzumana ubushishozi ubwo buhamya. Rwasanze rero bitaragaragajwe nta gushidikanya ko ku itariki ya 16 Mata 1994 ijoro riguye, Jerari Ntakirutimana yaje kugenzura areba imirambo y’abaguye mu nzu yo hasi (muri cave) y’ibitaro.

33.       Urugereko noneho rugiye kwibanda ku kibazo cyo kumenya niba Jerari Ntakirutimana agomba kuryozwa ku giti cye ibyaha bikomoka ku bikorwa by’abo yayoboraga, hakurikijwe Ingingo ya 6 (3) ya Sitati y’Urukiko. Ubushinjacyaha buremeza yuko Jerari Ntakirutimana ariwe wahise ayobora ibitaro kuva ubwo umuyobozi wabyo, Bwana Giordano, yaherekezwaga akava mu gihugu, kugeza muri Nyakanga 1994. By’umwihariko, Ubushinjacyaha bwemeza ko Jerari Ntakirutimana  yayoboraga ku buryo bufatika Matiyasi Ngirinshuti, wari ushinzwe ibibazo by’abakozi ku bitaro, bityo ngo akaba agomba kuryozwa gatozi ibyaha byakozwe na Ngirinshuti.

34.       Hari ubuhamya bugaragaza ko Jerari Ntakirutimana ariwe wahise ayobora ibitaro Giordano amaze kugenda. Ariko ubuhamya bwerekeranye n’imibanire ya  Jerari Ntakirutimana na Matiyasi Ngirinshuti bufite ireme ritoya cyane, ibyo aribyo byose ntibuhagije, ku buryo ntawabushingiraho ngo yemeze nta gushidikanya ko Ushinjwa yayoboraga koko uwo wari ushinzwe ibibazo by’abakozi. Urugereko rurasanga Ubushinjacyaha butarashoboye kugaragaza nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana hari abantu yayoboraga ku buryo bufatika. Ku bw’ibyo rero rurasanga rudashobora kwemeza nta gushidikanya uburyozwacyaha bwa Jerari Ntakirutimana ku giti cye, rushingiye ku Ngingo ya 6 (3).

Ibivugwa byabereye mu karere ka Bisesero kuva kuwa 17 Mata kugeza muri Kamena 1994.

35.       Ubu rero ngiye kwibanda ku birego bya nyuma byerekeranye n’imyitwarire inyuranije n’amategeko Abashinjwa bombi baba baragiriye mu karere ka Bisesero kuva ku itariki ya 17 Mata gukomeza.

36.       Urugereko rwashoboye gufata imyanzuro rusange ku byerekeranye n’ibyabereye mu Bisesero muri icyo gihe. Ibimenyetso byatanzwe bigaragaza ko abantu benshi  bahungiye mu karere ka Bisesero. Abatangabuhamya benshi, ari abaturutse mu kigo cya Mugonero cyangwa ahandi, batanze ubuhamya bavuga ko bageze mu Bisesero mu minsi yakurikiye itariki ya 16 Mata 1994. Biragoye kugereranya umubare w’impunzi zose. Ibyo aribyo byose, rushingiye ku buhamya, Urugereko rusanga ko aribyo ko abagabo, abagore n’abana benshi, ahanini bari abatutsi b’abasivili, bahungiye mu karere ka Bisesero kuva muri Mata kugeza muri  Kamena 1994.

37.       Ibimenyetso byatanzwe muri uru rubanza na none byemeza ko hishwe abantu benshi mu karere ka Bisesero kose hagati ya Mata na Kamena 1994, kandi ko abatutsi baterwaga hafi buri munsi. Abatangabuhamya benshi bemeje ko ibyo bitero byaguyemo abantu benshi. Ibyo bitero byabaga bigizwe n’interahamwe, abajandarume, abasirikare n’abasivili. Interahamwe, abajandarume n’abasirikare ubusanzwe babaga bitwaje imbunda  kandi bambaye imyenda yabo y’akazi. Bamwe mu basivili ubusanzwe babaga bitwaje impiri, imihoro, imiheto, imyambi, amacumu, amasuka, ibyuma, ibisongo by’imigano, inkoni n’izindi ntwaro za gakondo. Bamwe mu bagabaga ibitero bazaga mu madoka naho abandi bakaza n’amaguru.

38.    Ubushinjacyaha bwemeza ko ku nshuro zirenga 20, Ushinjwa umwe cyangwa Abashinjwa bombi bagaragaye mu bitero byibasiye abatutsi b’abasivili mu karere ka Bisesero. Ntibishoboka kuvuga muri make imyanzuro y’Urugereko kuri buri kirego. Hano nkaba nagirango nibutse ibivugwa mu magambo arambuye mu rubanza. Nyamara ariko imyanzuro y’ Urugereko yashyirwa mu bice bitatu: kutakira ikirego kubera ko ubwunganizi butamenyeshejwe ibirego mu buryo bunoze, ibirego byagaragaye ko bitatangiwe gihamya n’ibirego byatangiwe gihamya nta gushidikanya. 

39.       Nkuko byavuzwe haruguru, kutamenyesha ibirego Ushinjwa mu buryo bunoze bishobora gutuma ikirego kitakirwa. Urugero twatanga aha ni uko Urugereko rusanga ko Ubwunganizi bwa Elizafani Ntakirutimana butamenyeshejwe mu buryo bunoze ibyerekeranye n’icyaha ashinjwa ko yarashe Tomasi Habayo akamwica, ku mashuri abanza ya Mubuga hagati muri Gicurasi 1994. Urundi rugero rwerekeranye na Jerari Ntakirutimana. Urugereko rusanga ko Ubwunganizi butamenyeshejwe mu buryo bunoze ko Jerari Ntakirutimana azaregwa ko yari ari ku rusengero rwa Murambi cyangwa ko yaba yarahiciye umuntu.

40.       Urugereko kandi rwasanze hari n’ibindi birego byinshi bitatangiwe ibimenyetso bihagije. Ku byerekeranye na Elizafani Ntakirutimana, Urugereko ntirwasanze nta gushidikanya ko Ushinjwa yari ari mu bitero cyangwa ko yajyanye abantu bo gutera impunzi mu bitero byo ku mashuri abanza ya Gitwe, kuri  selire ya Gitwe,  ku mashuri abanza ya Mubuga no ku ishuri ryo  ku musozi wa Muyira.

41.    Na none kandi Urugereko rwasanze ko bitatangiwe gihamya nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yarashe Inyasi Rugwizangoga akamwica ku itariki ya 17 Mata 1994 i Murambi, ko yari ari mugitero cyabereye ku musozi wa Kabatwa cyangwa ko yagize uruhare mu gitero cyo ku mashuri abanza ya Mubuga. 

42.        Nyuma yo kuvuga ibyaha  bitahamye Abashinjwa, reka noneho tuvuge ku byaha Urugereko rwasanze bibahama.  Urugereko rusanze Elizafani Ntakirutimana yarajyanye abantu bagabye igitero ku rusengero rwa Murambi maze agategeka ko urusengero rusakamburwa kugira ngo abatutsi badakomeza kurwikingamo.  Icyo gikorwa cye cyatumye byoroha guhiga no kwica impunzi z’abatutsi zari zihishe mu rusengero rwa Murambi, mu karere ka Bisesero.

43.        Urugereko na none rusanze Elizafani Ntakirumana ahamwa no kuba yaratwaye abantu mu modoka abajyana mu bitero byagabwe ahantu hatandukanye bikibasira kandi bikica abatutsi.  Urugereko rusanze kandi yaragize uruhare mu gutwara abantu bari bagiye mu bitero bitwaje intwaro hakoreshejwe imodoka nyinshi zigendera hamwe zabajyanaga mu bitero byabereye ahantu hatandukanye mu karere ka Bisesero, harimo umusozi wa Murambi, umusozi wa Kabatwa, umusozi wa Gitwa, ku Cyapa n’umusozi wa Nyarutovu.

44.      Ubuhamya bwatanzwe mu rubanza ntibugaragaza ko Elizafani Ntakirutimana hari

umuntu yishe. Icyo abatangabuhamya b’ubushinjacyaha bamuvugaho ni uko yatwaraga mu modoka ye abantu bagiye mu bitero cyangwa akereka abateraga aho impunzi z’abatutsi ziri.  Urugereko rwemeye ubuhamya bwinshi mu bwatanzwe kuri iyi ngingo.  Niyo mpamvu rusanze, kubera iyo migirire ye, Elizafani Ntakirutimana yaragize uruhare mu iyicwa ry’imbaga y’abatutsi b’abasiviri bari mu karere ka Bisesero.

45.      Tugiye noneho kuvuga kuri Jerari Ntakirutimana :  Urugereko rusanze nta gushidikanya ko Jerari Ntakirutimana yarashe ku batutsi bari ku musozi wa Gitwe, ku mashuri abanza ya Mubuga, ku musozi wa Mutiti no ku musozi wa Kidashya.  Rusanze kandi aho hose yarahajyanyeyo abantu bagiye mu bitero mu modoka.  Urugereko na none rusanze Jerari Ntakirutimana yaragize uruhare mu bitero byibasiye impunzi zari ku misozi ya Murambi na Muyira, ibyo akaba yarabikoze ku matariki anyuranye.  Urugereko rusanze nta gushidikanya ko mu gitero cyagabwe ku mashuri abanza ya Gitwe, Jerari Ntakirutimana yararashe kandi akica umututsi w’umusivili witwa Esdras.

46.    Ubwunganizi bwashyikirije Urugereko ubuhamya bwemeza ko Abashinjwa bombi ari abantu b’imico myiza, nyamara Ubushinjacyaha bwo buvuga ko ubwo buhamya nta mwanya bwagombye kugira muri uru rubanza.  Urugereko ruremera ko mbere y’ibyabaye muri Mata 1994, Elizafani Ntakirutimana yari azwi nk’umuyobozi w’idini wizewe kandi wubashywe, utaravanguraga amako cyangwa ngo yitabire ibya politiki. Ku byerekeye Jerari Ntakirutimana, Urugereko ruremera ko yari umuntu w’imico myiza mbere y’ibyabaye muri Mata 1994.

47.    Ubwunganizi bwashimangiye ko bidashoboka ko aba bantu baba barakoze ibyaha baregwa.  Urugereko ku bwarwo rusanze rutemeranywa n’ubwunganizi kuri iyo ngingo.  Ku ngingo Ubwunganizi bwatanze buvuga ko abaregwa bari abantu bakurikiza cyane inyigisho z’idini ryabo, Urugereko ruributsa amagambo yavuzwe n’umwe mu batangabuhamya b’ubwunganizi wavuze ko abantu ibihumbi b’abanyedini bakoze ibyaha mu Rwanda muri 1994.

48.    Mu gihe cyose urubanza rwamaze, Ubwunganizi bwireguye buvuga ko Abashinjwa bombi bazira poropagande yakozwe yabanje gutegurwa, ikaba yari igamije kubagerekaho ibyaha kubera inyungu za politiki. Iyo poropagande ngo yateguwe kandi iyoborwa n’abantu bafite aho bahuriye cyane na Leta nshya yiganjemo FPR. Urugereko rusanze ibi bitaratangiwe gihamya. Urugereko rurasanga ingingo z’Ubwunganizi kuri icyo kibazo hamwe n’ubuhamya bwatanzwe bitaragaragaje ko Abashinjwa bombi bashobora kuba baribasiwe muri poropagande nk’iyo, hagambiriwe kubagerekaho ibyaha, ku buryo byagira icyo bihindura kuri uru rubanza. Biraruhije kwiyumvisha impamvu abantu batigeze na rimwe bakora umurimo uwo ari wo wose wa politiki bakwibasirwa kariya kageni.

Imyanzuro yerekeranye n’amategeko

49.        Mu mutwe wa gatatu w’urubanza, Urugereko rutanga imyanzuro yarwo yerekeranye n’amategeko, ishingiye ku myanzuro yerekeranye n’ibyabaye iri mu mutwe wa kabiri. Aha ntituri butange iyo myanzuro yose uko iri mu rubanza.

50.       Ubwunganizi kandi bwatanze ibibazo byerekeranye n’amategeko, harimo ikibazo cy’ububasha bw’urukiko n’ihame ry’urubanza rutabera . Ibyo biri mu rubanza ariko hano ntacyo turi bubivugeho.

51.      Urugereko noneho rugiye gusoma icyemezo cyarwo, cyafashwe ku bwumvikane bw’abacamanza bose:

Ku birebana na Elizafani Ntakirutimana:

Ikirego cya 1A Mugonero n’ikirego cya 1 Bisesero:  Ahamwa n’icyaha cy’itsembabwoko

[Ikirego cya 1B Mugonero n’ikirego cya 2 Bisesero:  Icyaha cyo kuba icyitso cy’abakoze Itsembabwoko - Ntacyo kivugwaho.]

Ikirego cya 2 Mugonero n’ikirego cya 3 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha cy’ubwumvikane bugamije itsembabwoko

Ikirego cya 3 Mugonero n’ikirego cya 4 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha kibasiye inyokomuntu (Ubuhotozi)

Ikirego cya 4 Mugonero n’ikirego cya 5 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha cyibasiye inyokomuntu (Itsembatsemba)

Ikirego cya 5 Mugonero n’ikirego cya 6 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha cyibasiye inyokomuntu (Ibindi bikorwa birenze kameremuntu)

Ikirego cya 7 Bisesero:  Ntahamwa n’icyaha cyo kuba yaranyuraniije bikomeye n’ingingo ya 3 ihuriweho n’Amasezerano y’i Jeneve hamwe n’Umugereka wayo wa II

Ku birebana na Jerari Ntakirutimana:

Ikirego cya 1A Mugonero n’ikirego cya 1 Bisesero:  Ahamwa n’icyaha cy’itsembabwoko

[Ikirego cya 1B Mugonero n’ikirego cya 2 Bisesero: Icyaha cyo kuba icyitso cy’abakoze Itsembabwoko - Ntacyo kivugwaho]

Ikirego cya 2 Mugonero n’ikirego cya 3 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha cy’ubwumvikane bugamije itsembabwoko

Ikirego cya 3 Mugonero n’ikirego cya 4 Bisesero: Ahamwa n’icyaha kibasiye inyokomuntu (Ubuhotozi)

Ikirego cya 4 Mugonero n’ikirego cya 5 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha kibasiye inyokomuntu (Itsembatsemba)

Ikirego cya 5 Mugonero n’ikirego cya 6 Bisesero: Ntahamwa n’icyaha kibasiye inyokomuntu (Ibindi bikorwa birenze kameremuntu)

Ikirego cya 7 (Bisesero):  Ntahamwa n’icyaha cyo kuba yaranyuranije bikomeye n’ingingo ya 3 ihuriweho n’amasezerano y’I Jeneve hamwe n’Umugereka wayo wa II

Igihano

Urugereko noneho rugiye kuvuga ku bihano nk’uko biri mu mutwe wa gatanu w’urubanza. Rumaze kwibutsa impamvu z’ibihano n’amahame abigenga, Urugereko rushimangira ku buremere bw’ibyaha byahamye Abashinjwa bombi.

Elizafani Ntakirutimana

Ku byerekeranye na Elizafani Ntakirutimana, impamvu nyoroshyacyaha Urugereko rubona ni uko Ushinjwa yari umuntu wubashywe cyane mu itorero ry’abadivantiste b’umunsi wa karindwi bo mu burengerazuba bw’u Rwanda. Ubuhamya bwatanzwe bwerekana ko kugeza muri 1994, pasitoro Elizafani Ntakirutimana yari afite ubuzima ntangarugero nk’umukuru w’idini. Yari umuntu ukurikiza iby’idini rye cyane kandi worohera abandi, ntiyigeze avangura amoko, haba no mu bihe cy’imvururu zishingiye ku moko, mu gihe kirenze imyaka 50. Urugereko kandi rwitaye no ku byerekeranye n’umuryango we. Mu byabaye muri 94, we ku giti cye ntiyagize uruhare mu bwicanyi, kandi nta n’ubwo byagaragaye ko yaba yararashe ku mpunzi cyangwa se ko yaba yenda yaritwaje intwaro.

Muri iki gihe agiye gukatirwa, Ushinjwa afite imyaka 78 kandi amaze imyaka irenga ine afunze. Hari abatangabuhamya bavuze ko ari umurwayi kandi ibyo byaranagaragaye mu gihe cy’iburanisha. Izo ni impamvu nyoroshyacyaha zikomeye ku birebana na Elizafani Ntakirutimana.

Impamvu nyongeracyaha ni uko nk’umuntu wari wubashywe kandi wari ufite ubutegetsi mu itorero ry’abadivantiste b’umunsi wa karindwi, yatatiye icyizere abantu bari bamufitiye. Ibaruwa yandikiwe n’abapasitoro igaragaza ko bamufataga nk’umutegetsi. Abenshi mu bari bahungiye mu kigo bari abakirisito b’abadivantiste b’umunsi wa karindwi. Avuye i Gishyita, yatereranye abapasitoro be b’abatutsi n’abakirisito be mu gihe bari mu kaga. Na none kandi, kuba yari ari aho ibitero byagabwaga, byatumaga abari mu bitero babona ko ashyigikiye ibyo bakora.

Rumaze gusuzuma impamvu nyoroshyacyaha n’impamvu nyongeracyaha ku byerekeranye n’uyu Ushinjwa, Urugereko rukatiye Elizafani Ntakirutimana igifungo cy’imyaka icumi. Igihe amaze afunzwe ategereje kuburana kizakurwa muri iyo myaka.

Jerari Ntakirutimana

Urugereko noneho rugiye kuvuga ibyerekeranye na Jerari Ntakirutimana. Afite imyaka 45, arubatse kandi afite abana batatu. Ku byerekeranye n’impamvu nyoroshyacyaha, Urugereko rubona ko Ushinjwa yari umuntu w’imico myiza kandi ko atigeze yigisha cyangwa agaragaza ivanguramoko kugeza muri Mata 1994. Rwemera ko kugeza igihe ibivugwa muri uru rubanza byabaga yari umuntu w’imico myiza. Jerari Ntakirutimana yashakiye cyangwa yahaye icumbi abatutsi benshi, barimo umuntu bakoranaga, inshuti ze, umukozi wo mu rugo n'abana b'impfubyi.

Naho ku byerekeranye n’impamvu nyongeracyaha, Urugereko rubona ko Jerari Ntakirutimana yari umuntu ukomeye, umwe mu bantu bake bo muri ako karere akomokamo bari bararangije kaminuza. Yari umuganga, ariko aho gukiza abantu, arabica. Mu gukora ibyaha bimuhama, yatatiye icyizere abantu bari bamufitiye.

Izindi mpamvu nyongeracyaha ni izi zikurikira: ibyaha yakoze yamaze igihe kinini abikora, we ku giti cye yarashe impunzi z’abatutsi kandi yagiye mu gitero cyagabwe ku kigo cya Mugonero, ahantu hari hazwi ko ari ho impunzi zabonera umutekano. Na none kandi, byaragaragaye ko Ushinjwa yayoboye ibitero inshuro nyinshi byibasiye impunzi z’abatutsi.

Rumaze gusuzuma impamvu nyoroshyacyaha n’impamvu nyongeracyaha ku byerekeranye n’Ushinjwa, Urugereko rukatiye Jerari Ntakirutimana igifungo cy’imyaka 25.  Igihe amaze afunzwe ategereje kuburana kizavanwa muri iyo myaka.